Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşdde Akıl

Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd'ün felsefi sistemlerinde faal akıl devasa bir rol oynar. Ortaçağ'ınMüslüman ve Yahudi düşünürlerinin çoğu gibi üç filozof da faal aklın insan nefsini aşan ve gayr-ıcismani hiyerarşide muayyen bir yer işgal eden gayr-ı cismani bir cevher olduğundan kuşku duymadılar.Her birinin anlayışına göre faal akıl, insan aklını, düşünme kuvvesine sahip olduğu halden fiilen düşünürolduğu hâle ulaştırır. Her bir filozof faal aklın bu vazifeyi nasıl ifa ettiğini kendince açıklamıştır. Yine herbiri, en azından bazı yazılarında, ay-altı âlemin tamamının yahut bazı kısımlarının varlık sebebini faalakılda bulmuştur. Her biri, insan aklının faal akılla ittisal etmek suretiyle mesut bir hal almasınınimkânını kabul etmiş, insanın ölümsüzlüğü konusunda faal akla merkezî bir rol vermiş ve nübüvvetolgusuna faal akıl etrafında bir izah getirmiştir. Her bir filozof, saf akıldan ibaret olan varlıklarhiyerarşisinin faal akla ulaşıncaya değin açıldığı kevnî bir şema benimsemiştir: Bu şema içinde faal akılay-altı âlemin tamamının veya bir kısmının aşkın sebebi olarak işlev görür; aşkın faal akıl insan aklınıbilfiil kılar; faal aklın insan aklıyla ilişkisi fenomenleri dînî imalarla izah eder