Telhîsul Miftâh (Yeni Dizgi - Tahkîkli)

Hatîb el-Kazvînî (ö. 739/1338) tarafından, Sekkâkî’nin (ö. 626/1229) kaleme aldığı Arap edebiyatının meşhur eserlerinden Miftâhu’l-‘Ulûm’un belâgata dair üçüncü bölümü üzerine yapılan ihtisar çalışmasıdır. İlim erbabı katında pek rağbet edilen bu kıymetli eser, Osmanlı medreselerinde uzun yıllar okutularak günümüze kadar gelmiştir. Arapça, Türkçe, Farsça’yı çok iyi bilen ve Arap belâgatı başta olmak üzere Arap dili, fıkıh, fıkıh usulü ve kelâm sahasında otorite kabul edilen Hatîb el-Kazvînî, Telhîsu’l-Miftâh eserinde; belâgatı, sadece yaşanan, tadılan, fakat anlatılamaz bir duyuş olmaktan çıkartmış, belirli tanım, ilke ve kuralları bulunan ve bunlar yoluyla başkalarına kolaylıkla anlatılabilen ilmî bir disipline dönüştürmüştür. Hatîb el-Kazvînî’nin Osmanlı medreselerinde yüzyıllar ders kitabı olarak okutulan Telhîsu’l-Miftâh ve kaleme aldığı şerhi el-Îzâh üzerine; şerh, hâşiye, ta‘lik, ihtisar ve nazma çekme şeklinde pek çok çalışma yapılmıştır. Özette Telhîsu’l-Miftâh eseri Hatîb el-Kazvînî’nin kaleme aldığı bir eserdir. “et-Telhîs” adıyla da meşhurdur. Ebû Ya‘kûb es-Sekkâkî’nin Miftâhu’l-‘Ulûm’unun belâgata dair üçüncü bölümünün ihtisarıdır. Müellif “el-Îzâh” adıyla eseri üzerine ilk şerhi yazmış diğer şârihlere öncülük etmiştir. Telhîsu’l-Miftâh, bir mukaddime ile üç bölüm ve bir hâtimeden meydana gelmiştir. Müellif Kazvînî, eserin mukaddimesinde fesahat ve belâgat kavramlarının tanımını, kısım ve şartlarını incelemiştir. Ayrıca 1. bölümde Me‘ânî , 2. bölümde Beyân , 3. bölümde Bedî‘ ilmini ele almıştır. Hâtime kısmında serikat (şiir çalıntıları) meselesiyle edebî bir parçanın giriş, gelişme, sonuç bölümlerini kapsayan kompozisyon tekniği ile alakalı bazı temel bilgilere yer vermiştir. Hatîb el-Kazvînî’nin hayatı, eğitim hayatı ve Şam’daki kariyeri hakkında bilgiler ile vefatı; ayrıca eser için topladığı kaynaklar ve baskıları hakkında bilgiler bulunmaktadır. Bu eser, Arap belâgatı, me‘ânî ve beyân ilimleri, bedî‘ ilmi ve aruz ve kafiye konularını kapsayan kapsamlı bir çalışmadır.