İşârâtül Merâm

İşârâtül-Merâm , Osmanlı âlimlerinden Beyâzîzâde Ahmed Efendi’nin Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini ele aldığı el-Usûlü’l-Münîfe adlı eserine yine kendisinin yazdığı şerhtir. Beyâzîzâde Rahimehüllâh, Mâtürîdîler ile Eş‘arîler arasındaki görüş farklarının 50 civarında olduğunu ikrar etmiş ve bunlardan 36 tanesini İşârâtül-Merâm ’ın da zikretmiştir. Beyâzîzâde Ahmed Efendi, el-Usûlü’l-Münîfe eserinin ilâhiyyât, kader ve nübüvvet bahislerini içeren kısmını -İşârâtü’l-merâm min ‘İbârâti’l-İmâm- adıyla şerh edip dördüncü Mehmed’e arzetmiştir. EL-USÛLÜ’L-MÜNÎFE Beyâzîzâde Ahmed Efendi’nin Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini derlediği güzide eseridir. Tam olarak ismi, yazma nüshaların birçoğunda, el-Usûlü’l-Münîfe li’l-İmâm Ebî Hanîfe ’dir. Bazı tabakat kitaplarında ise Beyâzîzâde’nin eserleri sayılırken bu isimde bir eserine yer verilmemiştir. Beyâzîzâde Rahimehüllâh, eserinin ilk sayfasında Ebû Hanîfe’nin itikadî görüşlerini bir araya getirmeye yönelik “el-Usûlü’l-Münîfe li’l-İmâm Ebî Hanîfe” olarak bir ifade kullanmış, ancak kütüphanelerdeki yazmaların büyük çoğunluğunda eserin adı el-Usûlü’l-Münîfe li’l-İmâm Ebî Hanîfe diye kaydedilmiştir. Bazı nüshaların iç kapağında ise Usûlü’d-Dîn şeklinde yazılmıştır. Müellif Rahimehüllâh, büyük imama ait görüşlerin kendisine babası tarafından, babasına da iki kanaldan aktarıldığını kaydetmekte ve bu silsilelerde yer alan kimselerin isim zincirini vermektedir. Beyâzîzâde eserini kaleme alırken büyük oranda Ebû Hanîfe’nin el-Fıkhü’l-Ekber, el-Fıkhü’l-Ebsat, el-‘Âlim ve’l-Müte‘allim, er-Risâle, el-Vasıyye adlı risâlelerinden ve bunlara yazılan şerhlerden yararlanmıştır. Bu güzide eser ( el-Usûlü’l-Münîfe), bir mukaddime, üç bab ve otuz iki fasıldan meydana gelmiştir. Mukaddimesinde fıkhın ve özellikle akaid-kelâm ilmi diye isimlendirilebilecek İslâmî hükümlerin dinî hayattaki önemi üzerinde durulmuştur. Ashâb-ı kirâmın bu tür konularla meşgul olmayışını, kendilerine savaş açacak düşmanları bulunmayan toplulukların silâhlanmaya gerek görmemesine benzetilmiştir. Yanı sıra zaruret dışında yeni görüşlere asla meyledilmemesi öğütlenmiştir. el-Usûlü’l-Münîfe’de İşlenen Konular bölümde -Allah’ı bilmenin elzemliği ve O’nun varlığının ispatı işlenmiştir. Ayrıca bu konuda azgın fırtınalar arasında seyreden geminin kaptansız asla selâmete eremeyeceği, ana rahmindeki ceninin insan sûretine dönüşmesinin tabiatın veya yıldızların düzenlemesiyle mümkün olamayacağı gibi delillere yer verilmiştir. bölümde -Allah’ın zâtî sıfatları işlenmiştir. Bu kısım sekiz fasıldan meydana gelmiş olup, Ebû Hanîfe’nin risâlelerinden yapılan nakillerle Allah’ın hayat, sem‘, basar, ilim, kudret, irade ve kelâm sıfatları özlü bilgilerle açıklanmıştır. Ayrıca bu bölümde İrade sıfatı açıklanırken ilâhî irade ile emir ve rıza arasında Hanefî-Mâtürîdî çizgisinde ayırım yapılmıştır. Haberî sıfatlar olan -yed, vech, nefs, istivâ- gibi sıfatlara değinildikten sonra bu bölüm rü’yetullah bahsi ile sona ermiştir. bölümde -Fiilî sıfatlar ve bunlarla ilişkili meseleler işlenmiştir. Bu kısım yirmi dört fasıldan meydana gelmiştir. Üçüncü bölümde özetle şu meseleler yer almıştır: Fiilî sıfatların ezelî, yaratılmışların ise hâdis olduğu, Mu‘tezile’nin aslah telakkisine reddiye, Kader meselesi, Nübüvvet konusu, Kebîre meselesi, İmanın tarifi, Zarûrât-ı dîniyyeyi tasdik etmenin gereği, İmanda istisna, İman-amel-münasebeti, İmanın artması-eksilmesi, Âhiret bahisleri, Cennet ve cehennemin mevcut olup ebediyen devam edeceği, Kabir hayatı, yeniden dirilme ve amellerin tartılması, Şefaat meselesi, İmâmet konusu, Dört halifenin ve onlara biat eden ashâbın faziletleri, Emr-i bi’l-ma‘rûf nehy-i ani’l-münker, Kıyamet alâmetleri.